Ναυπακτία και Δωρίδα: ζητούμενο η διαμόρφωση περιβαλλοντικής πολιτικής

Τα συμβαίνοντα τελευταία γύρω από το θέμα των αδρανών αποβλήτων (οικοδομικών απορριμμάτων) της περιοχής μας, αναδεικνύουν δύο σοβαρά ζητήματα: αφενός μεν την αδυναμία συνεννόησης ακόμα και για θέματα που υπάρχει ευρύτερη συμφωνία ως προς την αναγκαιότητα αντιμετώπισής των και αφετέρου, το έλλειμμα ολοκληρωμένης πολιτικής για την αντιμετώπιση οξυμμένων περιβαλλοντικών προβλημάτων.

Και τα δύο ζητήματα βέβαια είναι αλληλοτροφοδοτούμενα: η έλλειψη κουλτούρας συνεννόησης που μας χαρακτηρίζει, τοπικά και γενικά (ως λαός πληρώνουμε ακριβά την έλλειψή της), επηρεάζει αρνητικά και σε σημαντικό βαθμό τη διαμόρφωση ενός ολοκληρωμένου σχεδίου για την αντιμετώπιση ζωτικών προβλημάτων που αφορούν το φυσικό περιβάλλον και επομένως τον ίδιο τον άνθρωπο. Από την άλλη, η έλλειψη συγκροτημένης περιβαλλοντικής πολιτικής εμποδίζει την ανάπτυξη εποικοδομητικού διαλόγου γύρω από ένα σοβαρό πρόβλημα και εν τέλει εμποδίζει τη συμφωνία για την επίλυσή του.

Στο εύλογο ερώτημα, από πού πρέπει κάποιος να ξεκινήσει, η απάντηση είναι προφανώς από το δεύτερο, αφού το πρώτο, η συγκρότηση κουλτούρας συνεννόησης, δεν επιτυγχάνεται από τη μια μέρα στην άλλη, είναι θέμα παιδείας κ.λ.π. Δηλαδή να ξεκινήσει από τη διαμόρφωση ενός ολοκληρωμένου σχεδιασμού για την αντιμετώπιση των περιβαλλοντικών – και πλέον απαιτητικών για λύση σε μια περιοχή που επιζητεί τον τουρισμό – προβλημάτων.

Είναι επίσης προφανές ότι, ολοκληρωμένος περιβαλλοντικός σχεδιασμός δεν μπορεί να θεωρείται η αποσπασματική και υπό την δαμόκλειο σπάθη της επιβολής προστίματος αντιμετώπιση ενός προβλήματος, όπως αυτό της διαχείρισης των αδρανών αποβλήτων. Είναι βεβαίως και αυτό αλλά είναι και πολλά άλλα, χωρίς τα οποία και αυτό σχεδόν ακυρώνεται. Χαρακτηριστικό παράδειγμα, η στρεβλή διαχείριση των οικιακών απορριμμάτων με το εφεύρημα των μπλε κάδων όπου η συσσώρευση όλων των ανακυκλώσιμων (και όχι μόνο) υλικών σε έναν κάδο, αφενός μεν ακυρώνει σε πολύ μεγάλο βαθμό τη δυνατότητα αξιοποίησής τους αφετέρου δημιουργεί την ψευδαίσθηση στον πολίτη ότι έπραξε το καθήκον του. Αντίθετα, μια ορθή πολιτική διαχείρισης των οποιασδήποτε μορφής απορριμμάτων στηρίζεται πρωτίστως στον ανθρώπινο παράγοντα, στη συμμετοχή του ενημερωμένου πολίτη που κάνει πράξη τη διαλογή στην πηγή, και δευτερευόντως σε μηχανολογικούς εξοπλισμούς. Γιατί μόνο τότε το αποτέλεσμα θα έχει οικονομικά και περιβαλλοντικά οφέλη. Για παράδειγμα, η (σχεδιαζόμενη ;) κατασκευή μονάδας μηχανικής διαλογής απορριμμάτων στον Χ.Υ.Τ.Α. Βλαχομάνδρας αποτελεί ημίμετρο γιατί, εκτός της ελαχιστοποίησης της δυνατότητας αξιοποίησης των υλικών που μπορούν να ανακυκλωθούν, θα είναι ενεργειοβόρος και αντιοικονομική και θα επιβαρύνει το κυκλοφοριακό πρόβλημα στους δρόμους πρόσβασης αφού τα προς επαναχρησιμοποίηση και ανακύκλωση υλικά θα πηγαίνουν άσκοπη βόλτα στη Βλαχομάνδρα.

Αλλά εκτός από τα παραπάνω, μια πολιτική εναλλακτικής διαχείρισης των απορριμμάτων ενισχυμένη με την ανάλογη φερεγγυότητα μπορεί να αντιμετωπίσει και τις περιπτώσεις αρνητικής προδιάθεσης για χωροθέτηση εγκαταστάσεων διαχείρισής τους, όπως συμβαίνει με την περίπτωση των αδρανών στερεών αποβλήτων της περιοχής μας. Μια τέτοια πολιτική για την περίπτωση του Χ.Υ.Τ.Α. της Βλαχομάνδρας θα εμπεριείχε, ως αντιστάθμισμα, και μια αντίληψη αναβάθμισης της περιοχής. Θα μπορούσε για παράδειγμα να συνοδευτεί με την κατασκευή και λειτουργία ενός περιβαλλοντικού περιπτέρου στους χώρους του οποίου θα μπορούν να αναπτύσσονται με τη χρήση οπτικοακουστικού υλικού δράσεις ενημέρωσης και ευαισθητοποίησης των πολιτών και των μαθητών πάνω στα σύγχρονα περιβαλλοντικά προβλήματα και ιδιαίτερα αυτών που συνδέονται με την αυξημένη παραγωγή απορριμμάτων, την ανάγκη ορθής διαχείρισής των και τη συμμετοχή σε προγράμματα ανακύκλωσης.

Είναι φανερό λοιπόν ότι η ολοκληρωμένη διαχείριση των απορριμμάτων είναι κατά κύριο λόγο πολιτικό και κοινωνικό πρόβλημα και κατά δεύτερο τεχνικό. Είναι επίσης φανερό ότι, η φυσική και η περιβαλλοντική γεωγραφία της περιοχής αλλά και, κυρίως, η ίδια η ζωή επιβάλλουν τη συνεργασία των δυο γειτονικών δήμων, της Ναυπακτίας και της Δωρίδας, όχι μόνο στη διαχείριση των απορριμμάτων αλλά και στην αντιμετώπιση άλλων προβλημάτων, όπως για παράδειγμα είναι η προστασία της κοίτης του ποταμού Μόρνου και η ανεξέλεγκτη διαχείριση των φερτών υλικών της.

Από τον ΧΥΤΑ στον ΧΥΤΥ

(δημοσιεύτηκε στο «εμπρός» το Μάρτιο του 2007, αλλά παραμένει επίκαιρο)

Ο υπό κατασκευή ΧΥΤΑ στην περιοχή Βλαχομάνδρας έφερε στην επιφάνεια ένα βασικό πρόβλημα του νεοελληνικού κράτους (συμπεριλαμβανόμενης και της αυτοδιοίκησης): υπό την πίεση του χρόνου εκτελεί ένα σοβαρό έργο χωρίς να το έχει σχεδιάσει στο σύνολό του. Με εγκληματική καθυστέρηση, μετά από διεθνή διασυρμό και αρκετές καταδίκες από τα ευρωπαϊκά δικαστήρια και όχι με τη δέουσα σοβαρότητα και οργάνωση, η χώρα μας προσπαθεί να αντιμετωπίσει το πρόβλημα των απορριμμάτων και της διαχείρισής τους.

Το πρόβλημα αυτό, με την ανάλογη διαδρομή, απασχολεί πλέον και την περιοχή μας. Εν προκειμένω κατασκευάζεται ένας Χώρος Υγειονομικής Ταφής Απορριμμάτων ενώ είναι γνωστό ότι - και με βάση τις σχετικές οδηγίες της Ε.Ε. - η Υγειονομική Ταφή πρέπει να αφορά τα Υπολείμματα, δηλαδή πρέπει πλέον να αναφερόμαστε σε Χώρο Υγειονομικής Ταφής Υπολειμμάτων (ΧΥΤΥ). Ποια είναι η διαφορά; Τεράστια. Μόνο αν ο ΧΥΤΑ συνοδεύεται και από εναλλακτική διαχείριση των απορριμμάτων μπορούμε να μιλάμε για ΧΥΤΥ. Δηλαδή να αναφερόμαστε σε ένα ολοκληρωμένο σύστημα διαχείρισης απορριμμάτων.

Τι περιλαμβάνει αυτό; Ποιοι και πώς συμμετέχουν;

Αρχικά γίνεται διαλογή και προσωρινή αποθήκευση των απορριμμάτων από τα νοικοκυριά, που είναι οι στυλοβάτες του όλου συστήματος, σε ξεχωριστούς κάδους, δηλαδή γίνεται η λεγόμενηδιαλογή στην πηγή. Ακολουθεί η περισυλλογή από το Δήμο ή και άλλους συνεργαζόμενους με αυτόν φορείς και η μεταφορά τους στους προορισμούς τους: των ανακυκλώσιμων στα αντίστοιχα εργοστάσια, των οργανικών (αποφάγια, κλαδέματα κ.λ.π.) για λιπασματοποίηση (κομποστοποίηση) και τέλος των υπολειμμάτων για εναπόθεση σε ειδικούς χώρους διάθεσης (ΧΥΤΥ). Στις διεργασίες των νοικοκυριών πρέπει να προστεθεί και η προώθηση για επαναχρησιμοποίηση κάποιων συσκευασιών (σήμερα σχεδόν αποκλειστικά των γυάλινων φιαλών, στο μέλλον μπορεί όμως να επεκταθεί και σε άλλες συσκευασίες, όπως τα πλαστικά) καθώς και η δυνατότητα οικιακής λιπασματοποίησης. Είναι φανερό ότι οι επιμέρους αυτές διεργασίες δεν είναι ανεξάρτητες αλλά αλληλοεπηρεάζονται και για το λόγο αυτό η πληρότητα του συνολικού συστήματος διαχείρισης εξαρτάται από την πληρότητα κάθε επιμέρους διεργασίας.

Αξίζει ιδιαίτερης προσοχής το αρχικό στάδιο, η διαλογή στην πηγή, δηλαδή η διαδικασία με την οποία επιτυγχάνεται ανάκτηση χρήσιμων υλικών όπως χαρτιού, γυαλιού, μετάλλου, πριν αυτά αναμειχθούν με την υπόλοιπη μάζα των απορριμμάτων. Λόγω αυτής της ιδιαιτερότητας, η διαλογή στην πηγή προϋποθέτει και απαιτεί τη μοναδικότητα της συμμετοχής των κατοίκων. Αντίθετα όταν αυτή δεν υπάρχει, τότε αντικαθίσταται από τη μηχανική διαλογή σε μονάδα διαλογής που λειτουργεί συνήθως στο χώρο του ΧΥΤΑ. Η λύση αυτή όμως (η οποία έχει ξεπεραστεί σε άλλες ευρωπαϊκές χώρες, όπως στη Γερμανία, την Ολλανδία, την Αυστρία, τη Δανία) είναι περισσότερο ενεργειοβόρα, αυξάνει κατά πολύ το κόστος διαχείρισης το οποίο εν τέλει μεταβιβάζεται στα τέλη καθαριότητας και επομένως επιβαρύνει τα νοικοκυριά αλλά και αντιστρατεύεται την εμπέδωση της κοινωνικής συνείδησης του πολίτη.

Το αποτέλεσμα ενός ολοκληρωμένου συστήματος διαχείρισης είναι η σημαντική μείωση του όγκου των απορριμμάτων που καταλήγουν στον ΧΥΤΥ (σε κάποιες ευρωπαϊκές χώρες η μείωση ήδη έχει ξεπεράσει το 50%, η δε Γερμανία έχει στόχο το 2020 να εκμεταλλεύεται περίπου το 100% των απορριμμάτων) και επομένως αντίστοιχη αύξηση του χρόνου ζωής του. Ταυτόχρονα σημαντικό ρόλο για τη μείωση των απορριμμάτων παίζει και η σύνδεση των τελών καθαριότητας με τον όγκο των παραγόμενων σκουπιδιών. Δηλαδή όσοι δημιουργούν περισσότερα απορρίμματα να πληρώνουν παραπάνω τέλη από αυτούς που συμμετέχουν σε πρόγραμμα ανακύκλωσης ή κάνουν οικιακή κομποστοποίηση και γενικά παράγουν λιγότερα σκουπίδια.

Τι γίνεται με τη δική μας περίπτωση; Υπάρχει ολοκληρωμένος σχεδιασμός για τη διαχείριση των απορριμμάτων;

Αβίαστα η απάντηση είναι αρνητική. Ως συνήθως, αφήνουμε το πρόβλημα να γίνει χρόνιο και στο τέλος υπό την πίεση του χρόνου υιοθετούμε λύσεις - ημίμετρα. Ενώ κατασκευάζεται ο ΧΥΤΑ και προβλέπεται η έναρξη λειτουργίας του πριν το τέλος του έτους, τίποτα δεν έχει γίνει για την προετοιμασία ως προς τα στάδια που προηγούνται της εναπόθεσης των απορριμμάτων. Θα γίνεται δηλαδή διαλογή και πώς, θα εφαρμοστεί κάποιο πρόγραμμα ανακύκλωσης, ποιο και πώς; Έχουν συνειδητοποιήσει οι Δήμοι που συμμετέχουν στο Σύνδεσμο ότι η υπόθεση τους αφορά όλους και ότι πρέπει απαραιτήτως να σχεδιάσουν και να εφαρμόσουν κοινή πολιτική για τα απορρίμματα; (ο προσανατολισμός στην κατασκευή μονάδας μηχανικής διαλογής στην περιοχή του ΧΥΤΑ αποτελεί ημίμετρο γιατί εκτός του ότι είναι ενεργειοβόρος και αντιοικονομικός, θα επιβαρύνει και το κυκλοφοριακό πρόβλημα στο δρόμο πρόσβασης αφού τα προς ανακύκλωση απορρίμματα θα πρέπει να επιστρέφουν από τον ίδιο δρόμο για τον τελικό προορισμό τους, δηλαδή να πηγαίνουν άσκοπη βόλτα στη Βλαχομάνδρα). Η κατασκευή ενός ΧΥΤΑ δεν λύνει από μόνη της το πρόβλημα των απορριμμάτων. Απαιτείται η εφαρμογή ενός τρόπου εναλλακτικής διαχείρισής των που θα στηρίζεται στον ευαίσθητο και συμμέτοχο πολίτη. Η ευαισθητοποίηση όμως του πολίτη, ιδιαίτερα του Έλληνα που δεν έχει προπαιδευτεί σε τέτοια θέματα, είναι δύσκολη υπόθεση. Χρειάζεται συνεχής και έγκυρη ενημέρωσή του όσον αφορά τις καταστρεπτικές συνέπειες της μη ορθής διαχείρισης των απορριμμάτων, ώστε να πεισθεί ότι η επιβάρυνση του Περιβάλλοντος από την αλόγιστη διαχείρισή των, οδηγεί με μαθηματική ακρίβεια στην επιβάρυνση της δημόσιας υγείας, αν όχι άμεσα σίγουρα μακροπρόθεσμα, ενώ παράλληλα τον ζημιώνει και οικονομικά.

Είναι φανερό ότι η ολοκληρωμένη διαχείριση των απορριμμάτων είναι κατά κύριο λόγο πολιτικό και κοινωνικό πρόβλημα και κατά δεύτερο τεχνικό. «Η επιλογή ενός προγράμματος διαλογής στην πηγή αποτελεί επένδυση στην αλλαγή της κοινωνικής συνείδησης, ενώ αντίθετα η επιλογή της επένδυσης σε μηχανολογικό εξοπλισμό αποτελεί επένδυση με μηδαμινή κοινωνική επίδραση». Οι Δήμοι που συμμετέχουν στο Σύνδεσμο πρέπει να επιδείξουν την απαιτούμενη σοβαρότητα και αξιοπιστία για να συμπεριφερθούν και οι πολίτες με τον ανάλογο τρόπο.

Σημαντικό ρόλο στη διαμόρφωση και την επιτυχία ενός προγράμματος ολοκληρωμένης διαχείρισης των απορριμμάτων θα παίξει η ύπαρξη μιας «κρίσιμης μάζας» πολιτών που θα συμμετέχει σε μια οργανωμένη προσπάθεια μείωσης των απορριμμάτων και ανάκτησης υλικών από αυτά. Τηνδιαθέτει η περιοχή; Αν ναι, τότε δικαιούμαστε να είμαστε αισιόδοξοι. Αν όχι, τότε πρέπει να τη διαμορφώσουμε. Όσο νωρίτερα, τόσο καλύτερα.